کشورهای آمریکای لاتین با امضای تفاهمنامه تاریخی در کاستاریکا، رویکرد جدیدی در پیش گرفتهاند: سرمایهگذاری روی آموزش شطرنج برای کودکان به عنوان ابزار آموزشی قدرتمند برای توسعه مهارتهای شناختی و اجتماعی، به جای تمرکز صرف بر تورنمنتهای بزرگ و نخبگان شطرنجی.
آموزش شطرنج برای کودکان: استراتژی جدید آمریکای لاتین برای تحول اجتماعی از طریق شطرنج
تصویر: امضای تفاهمنامه تاریخی برای گنجاندن شطرنج در سیستم آموزشی کاستاریکا
در حرکتی تحسینبرانگیز که میتواند الهامبخش کشورهای منطقه از جمله ایران باشد، کشورهای آمریکای لاتین رویکردی نوین در توسعه شطرنج در پیش گرفتهاند. آموزش شطرنج برای کودکان در کانون این استراتژی جدید قرار دارد و هدف آن استفاده از شطرنج به عنوان ابزاری آموزشی برای تحول اجتماعی است.
تفاهمنامه تاریخی در سان خوزه
در روزهای ۲۰ و ۲۱ مارس ۲۰۲۶ (۳۰ و ۳۱ اسفند ۱۴۰۴)، کنفرانس دو روزهای در سان خوزه، پایتخت کاستاریکا برگزار شد. این رویداد نه یک تورنمنت شطرنج، بلکه مراسم امضای تفاهمنامهای تاریخی بود که شالودهای رسمی برای گنجاندن شطرنج در سیستم آموزشی این کشور ایجاد کرد.
تصویر: دونالد روخاس فرناندز، وزیر ورزش کاستاریکا که به دنبال استفاده از شطرنج برای “ساخت افراد بهتر” است
نهادهای مشارکتکننده در تفاهمنامه:
- وزارت آموزش کاستاریکا
- وزارت ورزش کاستاریکا
- فیده (FIDE) – فدراسیون جهانی شطرنج
- کنفدراسیون شطرنج قاره آمریکا (Confederation of Chess for the Americas)
- فدراسیون شطرنج کاستاریکا
پروژه آزمایشی ۲۰۲۶ برای آموزش شطرنج برای کودکان
این تفاهمنامه، پایهای برای یک پروژه آزمایشی در سال ۲۰۲۶ در مدارس منتخب کاستاریکا ایجاد میکند. فیده در این پروژه مسئولیتهای زیر را بر عهده خواهد داشت:
- ارائه مربیگری و راهنمایی فنی
- تهیه روشهای آموزشی و پداگوژیک
- پشتیبانی از آموزش معلمان
- کمک به ادغام شطرنج در برنامههای درسی یا فوقبرنامه مدارس
دانا ریزنیس (Dana Reizniece)، معاون رئیس هیئت مدیره فیده، در این مراسم اعلام کرد: “این اولین تفاهمنامه همکاری است که در طول سال شطرنج در آموزش امضا میشود و امیدواریم بسیاری دیگر نیز دنبال شود.”
چرا آموزش شطرنج برای کودکان؟
دونالد روخاس فرناندز (Donald Rojas Fernandez)، وزیر ورزش کاستاریکا، دیدگاه جالبی ارائه داد: “کشور ما میخواهد شطرنج به دانشآموزان نه نحوه رقابت، بلکه ‘نحوه زندگی’ را آموزش دهد.”
وی در ادامه افزود: “این سفری است که گام به گام طی خواهیم کرد. شما تعهد من و همکارانم را دارید که اطمینان حاصل کنیم این پروژه به یک اثر گلوله برفی تبدیل شود – بزرگ و بزرگتر شود. ما این کار را برای خودمان انجام نمیدهیم؛ برای کودکان و جوانانمان انجام میدهیم.”
پیشینه قانونی در کاستاریکا
این که کاستاریکا اولین کشوری است که چنین سندی را امضا میکند، اتفاقی نیست. در سال ۲۰۲۲، این کشور قانون شماره ۱۰۱۸۷ را تصویب کرد که تدریس شطرنج در سیستم آموزشی را در راستای منافع عمومی اعلام و اجازه انعقاد توافقنامههای همکاری با فدراسیون ملی را صادر کرد.
مغزهای متفکر این تحول
خوزه آنتونیو کاریو پوجول (José Antonio Carrillo Pujol)
رئیس کنفدراسیون شطرنج قاره آمریکا، معروف به پپه، نیروی محرکه اصلی این تغییر جهت آموزشی در آمریکای لاتین است.
تصویر: خوزه آنتونیو کاریو پوجول، معمار استراتژی آموزشی شطرنج در آمریکای لاتین
کاریو در مصاحبهای گفت: “به عنوان یک بازیکن، عاشق شطرنج هستم. وقتی چیزی را دوست دارید، سعی میکنید آن را ترویج دهید. وقتی شطرنج یاد میگیرید، بلافاصله میتوانید مزایای آن را برای جامعه ببینید.”
مائوریسیو آریاس سانتانا (Mauricio Arias Santana)
استاد بینالمللی اهل کاستاریکا و رئیس کمیسیون آموزش فیده آمریکا که اجرای عملی استراتژیها و پروژههای متمرکز بر استفاده از شطرنج به عنوان ابزار آموزشی را رهبری میکند.
آریاس در پاسخ به منتقدانی که میگویند تمرکز بر آموزش باعث کمتوجهی به رقابتهای شطرنج میشود، گفت: “با فراگیرتر کردن شطرنج و بازتر کردن آن برای همه، افراد بیشتری علاقهمند خواهند شد و تعداد بیشتری به سمت شطرنج رقابتی خواهند رفت.”
استراتژی هوشمندانه: تمرکز بر مجریان
کاریو و آریاس استراتژی هوشمندانهای را اجرا میکنند که بیشتر بر مدیران و مقاماتی متمرکز است که مسئول اجرای سیاستها هستند و بدون توجه به این که چه کسی در قدرت است، در دولت باقی میمانند.
آریاس توضیح داد: “عمداً بر شاخهای از اداره که سیاست را اجرا میکند تمرکز کردیم. نه بر سیاستمدارانی که میآیند و میروند، بلکه بر مدیرانی که تغییرات را هدایت میکنند.”
حرکات سریع دیگر کشورهای منطقه
- گواتمالا: با اعلامیهای غافلگیرکننده اعلام کرد که از همین پاییز امسال (پاییز ۲۰۲۶) یک برنامه ملی شطرنج مدرسهای را راهاندازی میکند و برای این تلاش ۱.۵ میلیون دلار (حدود ۱۵۰ میلیارد تومان) کنار گذاشته است.
- پاناما: برنامهریزی برای میزبانی کنفرانسی درباره شطرنج و آموزش
- کشورهای حوزه کارائیب: بسیاری از این کشورها نیز از این ابتکار حمایت کردهاند
دیدگاه مقامات کاستاریکایی درباره آموزش شطرنج برای کودکان
دیدگاه وزیر ورزش
روخاس شطرنج را ابزاری برای “ساخت پایهای مردمی” میداند که در آن کودکان از طریق بازی فرصت یادگیری مییابند و مهارتهای شناختی را توسعه میدهند بدون این که حتی متوجه شوند.
تصویر: مصاحبه اختصاصی وزیر ورزش کاستاریکا درباره نقش شطرنج در آموزش کودکان
وی در مورد چالشها گفت: “در سنین بالاتر، دشوارتر میشود. ما نیاز داریم کودکان عاشق شطرنج شوند – نه به عنوان یک رقابت پر فشار، بلکه به عنوان یک بازی که به طور طبیعی مهارتهایشان را توسعه میدهد.”
دیدگاه معاون وزیر آموزش
سوفیا رامیرز گونزالس (Sofia Ramírez Gonzalez)، معاون وزیر آموزش کاستاریکا، که قبلاً معلم کودکان کوچک بوده است، تجربه دست اولی از آنچه در سیاست آموزشی جواب میدهد و نمیدهد دارد.
تصویر: سوفیا رامیرز گونزالس، معاون وزیر آموزش کاستاریکا که شطرنج را ابزاری برای پیشگیری از خشونت در مدارس میداند
رامیرز خاطرنشان کرد که شطرنج هدفی برای “خدمت به عنوان ابزاری برای مناطق پیرامونی کشور، تکمیل فرآیند یادگیری گستردهتر” خواهد داشت.
وی همچنین استفاده دیگری برای شطرنج میبیند – به عنوان ابزاری برای جلوگیری از خشونت در مدارس: “از زمان همهگیری، خشونت در کشور ما به دلیل استرس قرنطینه، از دست دادن شغل و تغییر به آموزش مجازی که تعامل اجتماعی را کاهش داد، تشدید شده است. ما شطرنج را به عنوان عنصری برای پیشگیری از خشونت و شتابدهنده آموزشی وارد میکنیم.”
چشمانداز آینده آموزش شطرنج برای کودکان در آمریکای لاتین
سازماندهندگان اجلاس شطرنج و آموزش برنامهریزی کردهاند که این رویداد را به یک گردهمایی سالانه تبدیل کنند که در کشورهای مختلف در سراسر آمریکای مرکزی و لاتین برگزار خواهد شد.
از رئیس کنفدراسیون شطرنج قاره آمریکا پرسیده شد که از این برنامه در ۵ تا ۱۰ سال آینده چه انتظاری دارد. پاسخ او ساده بود: “افراد بهتر در همه جوامع ما، که با هم کار میکنند.”
درسهایی برای ایران
این تحول در آمریکای لاتین میتواند الهامبخش سیاستگذاران آموزشی در ایران باشد. آموزش شطرنج برای کودکان نه تنها میتواند مهارتهای شناختی را توسعه دهد، بلکه میتواند ابزاری قدرتمند برای:
- توسعه تفکر استراتژیک
- تقویت قدرت تصمیمگیری
- آموزش احترام به رقیب
- پیشگیری از خشونت در مدارس
- ایجاد انضباط و تمرکز
سوال از مخاطبان ایرانی
به نظر شما، ایران چگونه میتواند از تجربه آمریکای لاتین در زمینه آموزش شطرنج برای کودکان الهام بگیرد؟ آیا فدراسیون شطرنج ایران و وزارت آموزش و پرورش باید تفاهمنامه مشابهی برای گنجاندن شطرنج در برنامه درسی مدارس امضا کنند؟ دیدگاه خود را با ما به اشتراک بگذارید.